Persuasive communication

Centre for Language Studies | Faculty of Arts | Radboud University Nijmegen

#touwtjeuitdebrievenbus

Elke week verschijnt op deze site een bijdrage van één van onze onderzoekers over communicatie in onderzoek en praktijk. Deze week: Gudrun Reijnierse, over metaforen en framing.

Het zijn interessante tijden voor de onderzoeker die geïnteresseerd is in retorica. De verkiezing van Trump als president van de Verenigde Staten, de strafzaak tegen Geert Wilders, de zwartepietendiscussie… Het gaat hard tegen hard en niet altijd is het gemakkelijk om op objectieve wijze te onderzoeken welke retorische middelen sprekers gebruiken om hun publiek te overtuigen.

En toen was daar opeens de toespraak van oud-politicus Jan Terlouw in De Wereld Draait Door. Geen geschreeuw dit keer, geen heftige gebaren, maar een pleidooi over vertrouwen en over de toekomst van de aarde. Terlouw liet zien de klassieke taken van de redenaar goed onder de knie te hebben: zijn toespraak was gestructureerd, kende mooi geformuleerde zinnen (elocutio) en volume, intonatie en spreekritme varieerden al naar gelang een bepaald punt meer nadruk behoefde (actio). Terlouw droeg de gehele toespraak bovendien uit zijn hoofd voor (memoria), iets wat moderne redenaars zelden nog doen. Bijna zonder te haperen sprak hij zeven minuten lang de kijker rechtstreeks aan.

Terlouw vertelde over zijn jeugd en over de tijd dat hij met zijn jonge gezin in Utrecht woonde. Hoe toen de bevolking de regering nog vertrouwde, en hoe de regering nog moreel gezag had. En hij vertelde hoe dat anno 2016 allemaal anders is. Dat er geen vertrouwen meer is tussen burgers en regering, en andersom. Hij pleitte voor een ‘vertrouwensdemocratie’ waarin politici integer handelen en waarin burgers die politici (en ook elkaar) weer vertrouwen. Om zijn woorden kracht bij te zetten, maakte Terlouw gebruik van het beeld van het ‘touwtje uit de brievenbus’. Hij beschreef hoe vroeger de touwtjes nog uit de brievenbussen hingen, zodat kinderen – en ook volwassenen – zomaar bij elkaar binnen konden lopen. Hoe er, kortom, vertrouwen was. En hij pleitte voor de terugkeer van dat touwtje – de terugkeer van vertrouwen.

Een goedgekozen beeld, zou je kunnen zeggen, dat bij veel mensen gevoelens van nostalgie opriep (pathos). Op Twitter verschenen onder #touwtjeuitdebrievenbus oproepen om massaal touwtjes uit de brievenbussen te hangen en in de media werd Terlouw geroemd vanwege zijn ‘ontroerende’, ‘indrukwekkende’ pleidooi. Maar al snel bleek dat het symbool van het touwtje ook heel andere gevoelens kan opwekken. Columnisten associeerden het touwtje met thuisblijfmoeders, of juist met moeders die nooit thuis waren, en merkten op dat de touwtjes vooral door kinderen en niet zozeer door volwassenen werden gebruikt.

En daar wordt het vanuit retorisch perspectief pas écht spannend. Door het gebruik van een bepaald beeld of een bepaalde metafoor kun je als spreker of als schrijver aspecten van de werkelijkheid benadrukken, terwijl andere aspecten op de achtergrond blijven (framing). Maar een beeld kan zelden op slechts één manier worden uitgelegd. En zo kan het dus zijn het positief bedoelde ‘touwtje uit de brievenbus’ leidt tot een debat waarin het beeld op allerlei verschillende manieren wordt geïnterpreteerd.

Er komen verkiezingen aan in Nederland. Wellicht dat in de campagnes naar aanloop daarvan het beeld van het touwtje nog eens zal opduiken – in de ene óf de andere interpretatie. Wat zeker is, is dat politici volop gebruik zullen gaan maken van beelden, symbolen en metaforen om de kiezer te overtuigen van hun gelijk. En dat zij hun boodschap zó zullen framen dat bepaalde aspecten van de werkelijkheid worden benadrukt, terwijl andere aspecten worden verhuld. Wat ook zeker is, is dat die beelden door politieke tegenstanders in twijfel zullen worden getrokken. Dat dezelfde beelden door verschillende politici op verschillende manieren zullen worden uitgelegd. Voer voor analisten dus. En voor de onderzoeker die geïnteresseerd is in retorica nog véél meer interessante tijden in het verschiet.

De video van de toespraak van Terlouw is terug te vinden op: http://dewerelddraaitdoor.vara.nl/media/367395.

Share this on social networks

Leave a Reply