Non-nativeness in communication

Centre for Language Studies | Faculty of Arts | Radboud University Nijmegen

Fatische ironie?

“Je hebt een pleister op je neus!”
“Heb je een nieuwe bril?”

Dit lijken triviale uitingen, ogenschijnlijk bedoeld om de conversatie op gang te brengen, maar de kenner weet dat hier iets anders aan de hand is. In bepaalde omstandigheden zijn dit namelijk helemaal geen onschuldige gespreksopeners. Het zijn pesterijtjes. Ik weet waar ik het over heb, want ik gebruik het zelf veel. En ik meen te weten dat het vooral in Limburg veel voorkomt: het is ironie om te pesten.

Het werkt zo. Je vindt iemand belachelijk, en je hebt de ontembare behoefte om hem dat te laten weten, maar je bent in wezen een mietje, een lafbek en je durft niet met open vizier iemand op zijn nummer te zetten. De kunst is dan om zo onnozel mogelijk naar de bekende weg te vragen. Je vindt bijvoorbeeld dat iemand zich een absurde coiffure heeft laten aanmeten. Dan fleem je: ‘Ben je naar de kapper geweest?’ Je dwingt dan iemand om hardop te zeggen wat op een kilometer afstand ook al te zien is. ‘Ja, kun je het zien?’ Het slachtoffer (vaak een Hollander) heeft niet in gaten dat hij belachelijk gemaakt wordt, en jij, en de andere Limburgers, glimlachen beleefd.

Is dit wel ironie? Jawel. Zelfs als we de strenge criteria van Burgers (2007) hierop toepassen ontkomen we er niet aan dit ironie te noemen. De bedoeling van de spreker staat immers haaks op wat hij zegt. Er wordt weliswaar geen echt nulpunt gepasseerd, maar als je bedenkt dat de illocutie van het tonen van belangstelling omslaat in ridiculiseren, dan wordt wel degelijk een grens overschreden. Bovendien is er sprake van een evaluatie: er zit impliciet een oordeel verborgen in de bedoelde interpretatie van de uiting.

Waarom stel ik voor dit fatische ironie te noemen? Omdat het ogenschijnlijk een gesprek gaande houdt. Het is ironie die per se tegen het target gebruikt moet worden en niet over het target heen gaat. En het heeft de vorm van triviale onderhouding, het heeft (ogenschijnlijk) niet de bedoeling om informatie over te dragen.

Is dit te operationaliseren? Ik heb nog geen idee. Ik heb wel het gevoel dat het in sitcoms veel voorkomt, maar eigenlijk heb ik vooral de indruk dat het in mijn familie veel voorkomt.

Heb je weer een stukje geschreven, Margot?

Share this on social networks

Leave a Reply